Prace związane z instalatorstwem elektrycznym ze względu na występowanie napięcia elektrycznego zaliczane są do prac niebezpiecznych, których nie należy podejmować, jeśli nie posiada się odpowiedniej wiedzy, praktyki oraz uprawnień. Jednakże nawet najlepiej przygotowani instalatorzy muszą przestrzegać odpowiednich przepisów związanych z bezpieczeństwem podczas wykonywania swoich obowiązków. Przestrzeganie przepisów BHP na pewno znacząco podnosi poziom bezpieczeństwa podczas wykonywania prac instalatorskich pod warunkiem. Jak wspomniano powyżej praca w zawodzie instalatora elektryka wiąże się z wysokim ryzykiem porażenia prądem a także z możliwością upadku ze znacznej wysokości. Instalatorzy powinni posiadać uprawnienia SEP (Grupa 1 – urządzenia elektryczne) a także powinni posiadać aktualne szkolenia BHP (ogólne oraz stanowiskowe) oraz brak przeciwwskazań zdrowotnych potwierdzone przez lekarza medycyny pracy w tym badania do pracy na wysokości (jeśli jest wymagane).

Podstawowym dokumentem regulującym kwestie BHP w Polsce jest Kodeks pracy oraz szereg rozporządzeń i norm technicznych, takich jak:

Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 28 marca 2013 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy urządzeniach energetycznych,
PN-EN 50110-1 – Eksploatacja urządzeń elektroenergetycznych,
Ustawa Prawo budowlane,
Warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Rozporządzenie z 2019 r.).

Te akty prawne zawierają szczegółowe wytyczne dotyczące budowy, eksploatacji i konserwacji instalacji elektrycznych w sposób bezpieczny dla użytkowników i otoczenia.

Do najbardziej podstawowych zasad BHP jakie powinien przestrzegać każdy elektryk instalator należą:

zabezpieczenie przed ponownym przypadkowym włączeniem (np. przez innego instalatora pracującego na obiekcie). Takie zabezpieczenie możemy wykonać zakładając kłódkę (rysunek 1) na rozłączniku lub wywieszając odpowiednia tablicę informacyjną

Rysunek. 1. Kłódka na rozłączniku zabezpiecza przed ponownym niepożądanym włączeniem.

praca przy wyłączonym napięciu – przed rozpoczęciem prac należy upewnić się, że obwód jest odłączony od zasilania
przestrzeganie pięciu złotych reguł bezpieczeństwa takich jak:
- wyłączenie zasilania – poprzez fizyczne rozłączenie obwodu np. wyjęcie bezpiecznika.

Elektryk w swoje pracy powinien posługiwać się zawsze tylko i wyłącznie bezpiecznymi narzędziami. Zatem muszą być to narzędzia z odpowiednią izolacją (najczęściej do 1000V) oraz odpowiednim atestem (np. VDE), które regularnie poddawane są kontroli stanu technicznego. W przypadku pracy na wysokości należy używać wyłącznie atestowanych drabin dielektrycznych lub rusztowań, jeśli praca odbywa się powyżej 1m nad poziomem terenu.

sprawdzenie braku napięcia – nie sugerujmy się tym, że wyłączyliśmy napięcie, ale de facto sprawdźmy czy faktycznie tego napięcia nie ma, czyli zostało skutecznie wyłączone. Takiego sprawdzenia dokonujemy na wszystkich fazach za pomocą atestowanego wskaźnika napięcia.
- uziemienie i zwarcie - wykonanie uziemienia roboczego w celu ochrony przed pojawieniem się napięcia.
- osłonięcie części znajdujących się pod napięciem – czyli odizolowanie tych elementów, które nie mogą być wyłączone.
przestrzeganie porządku na stanowisku pracy – odkładać narzędzia na wyznaczone miejsce a materiały układać tak aby nie stanowiły zagrożenia i nie przeszkadzały w trakcie pracy (np. abyśmy się nie potknęli albo aby nie spadły na nas lub innych uczestników prac z wysokości)
przed przystąpieniem do prac należy sprawdzić stan instalacji – czyli stan przewodów, wtyczek i gniazd.

Ponadto podczas prac na wysokościach elektryk zobowiązany jest używać kasku ochronnego czy szelek bezpieczeństwa.

Do oczywistych i nie podlegający, jakiejkolwiek dyskusji należy zakaz pracy pod wpływem jakichkolwiek substancji odurzających – czyli bezwzględny zakaz pracy po alkoholu, lekach zaburzających koncentrację czy innych środkach typu narkotyki czy dopalacze.

Przepisy BHP mówią także, że prace szczególnie niebezpieczne powinny być wykonywane pod nadzorem, czyli przynajmniej przez dwie osoby.

Przed rozpoczęciem jakiejkolwiek pracy elektrycznej niezbędna jest dokładna ocena ryzyka. Obejmuje to identyfikację potencjalnych zagrożeń, takich jak wystające przewody, wilgotne warunki i wadliwe sprzęty. W kolejnym kroku przygotowujemy miejsce, pracy czyli zapewniamy, że obszar jest wolny od wody lub innych materiałów przewodzących, jest odpowiednio oświetlony i wyraźnie oznaczony, aby ostrzec przed potencjalnymi zagrożeniami. Środki bezpieczeństwa, takie jak izolowane rękawice, okulary ochronne i odpowiednie obuwie, są kluczowe w zapobieganiu wypadkom. Upewnienie się, że całe wyposażenie ochronne jest w dobrym stanie i spełnia normy regulacyjne, jest kluczowym aspektem przygotowania miejsca pracy. Wspomniane powyżej środki bezpieczeństwa takie jak rękawice czy okulary ochronne należą do grupy tzw. środków ochrony indywidualnej (ŚOI). Rękawice dielektryczne (chroniące przed napięciem dotykowym) czy obuwie antyelektrostatyczne lub izolujące oraz odzież robocza nie zawierająca elementów metalowych należą do grupy odzieży ochronnej. Odzież ochronna powinna charakteryzować się tym, że wykonana jest z materiałów trudnopalnych i powinna chronić przed skutkami łuku elektrycznego. Do ochrony oczu i twarzy zalicza się okulary ochronne, które zabezpieczają nas przed odpryskami powstającymi podczas wiercenia otworów czy cięcia przewodów. Istotnym elementem odzieży ochronnej jest także hełm ochronny szczególnie niezbędny na placach budowy.

Sprzęt Ochrony Osobistej (ŚOI) odgrywa kluczową rolę w ochronie pracowników przed zagrożeniami elektrycznymi a jego właściwe użycie może znacznie zmniejsza ryzyko urazu.

Po zakończeniu pracy elektrycznej ważne jest przestrzeganie listy kontrolnej bezpieczeństwa. Obejmuje to inspekcję miejsca pracy, upewnienie się, że wszystkie narzędzia zostały odnalezione i bezpieczne przywrócenie zasilania. Przy wykonywaniu instalacji elektrycznej, po zakończeniu montażu wymagane są pomiary końcowe i protokół odbioru instalacji.

Każdy pracownik zajmujący się elektryką powinien przechodzić regularne szkolenia z zakresu BHP. Szkolenie to zapewnia niezbędne umiejętności i wiedzę do bezpiecznej obsługi instalacji elektrycznych i reagowania na sytuacje awaryjne. Dzięki temu w przypadku wypadków elektrycznych dobrze przeszkolony w zakresie BHP instalator będzie mógł podjąć właściwą i szybką reakcję, która jest kluczem do uratowania życia. Prawidłowa reakcja podczas wypadku elektrycznego to świadome i bezpieczne odłączenie zasilania, udzielenie pierwszej pomocy i skontaktowanie się ze służbami ratunkowymi.

Podsumowując – można powiedzieć, że BHP w elektryce opiera się na kilku bardzo ważnych punktach:

Sprawdzaj brak napięcia przed rozpoczęciem pracy.
Używaj wyłącznie atestowanego sprzętu i narzędzi izolowanych.
Pracuj w odzieży ochronnej i rękawicach dielektrycznych.
Zabezpiecz miejsce pracy przed dostępem osób nieuprawnionych.
Regularnie uczestnicz w szkoleniach
Dokumentuj wszystkie prace i zgłaszaj usterki przełożonym.

Przestrzeganie powyższych zasad na pewno uchroni każdego instalatora przed wypadkami i nieprzyjemnymi ich konsekwencjami. BHP w elektryce zostało bowiem stworzone nie po to aby „utrudniać” codzienną pracę elektryka, lecz po to aby chronić zdrowie i życie elektryków oraz osób w ich otoczeniu. Przestrzeganie reguł, stosowanie odpowiedniego sprzętu i regularne szkolenia to podstawa bezpiecznej pracy. BHP w elektryce wymaga uwagi na każdym etapie – od przygotowania stanowiska po dokumentację.Tylko świadome podejście do zasad bezpieczeństwa gwarantuje ochronę przed zagrożeniami i profesjonalne wykonanie pracy.

Autor: Robert Gabrysiak